Longitudinale studie rond voedingsgewoontes en beïnvloedende factoren

Inleiding

Het is een bekend gegeven dat voedingsgewoonten en fysieke activiteit sleutelcomponenten zijn van de menselijke gezondheid en dat deze leefstijlfactoren hun invloed blijven uitoefenen gedurende het hele leven. U zult wellicht ook reeds berichten gehoord of gelezen hebben in verband met het eerder ongunstige voedingsprofiel van onze kinderen, het gebrek aan lichaamsbeweging en het groeiend aantal kinderen met gewichtsproblemen.Om een beter zicht te krijgen op de factoren die het voedingsgedrag van onze kleuters beïnvloeden startte de Universiteit Gent (Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde) in 2008 een longitudinale studie bij kleuters in Oost- en West-Vlaanderen.

Wetende dat voedingspatronen vooral ontwikkelen binnen de gezinscontext, is onderzoek met betrekking tot gezins- en kindgerelateerde factoren en hun potentiële onderlinge samenhang nodig. De gezinsomgeving kan de voeding van de kinderen beïnvloeden door het beschikbaar stellen en toegankelijk maken, het structureren van maaltijden, modeling, voedings-socialisatie praktijken en voedingsgerelateerde ouderschapsstijlen.

Er zijn echter nog heel wat onduidelijkheden, er is dan ook nood aan een meer systematische bevraging naar welke specifieke ouderkarakteristieken, opvoedingspraktijken en overtuigingen bijdragen tot de ontwikkeling van obesitas in de kinderjaren en hoe deze factoren gerelateerd zijn aan karakteristieken van het kind. Bovendien maken de meeste studies gebruik van cross-sectionele data, welke nooit exclusie kunnen geven van de richting van het gevonden verband, immers het waargenomen ouderlijk gedrag kan een oorzaak zijn van het overgewicht van het kind, maar het kan net zo goed een reactie op het gewicht van het kind zijn. Prospectieve studies zijn noodzakelijk om de relaties te verduidelijken en de invloeden te volgen gedurende de ontwikkeling van het kind.

kindje met milkshake

Objectieven

Opstarten van een cohorte voor een longitudinale studie over voedingsgewoontes, beginnend in de eerste kleuterklas (+/- 3 jaar). Onderzoeken van de eerste resultaten van de longitudinale studie: evoluties in voedingsgewoontes gedurende de jonge kindertijd. Bestuderen van de gezinsinvloed (primaire socialisatie) op de voedingsconsumptie en voedings-preferenties van kinderen en nagaan of deze gezinsfactoren een verschillend effect hebben naar ouderschapsstijl. Invloed van karakteristieken van het kind op de voedingspraktijken van de ouders nagaan.

Design en methodologie

Alle ouders van de 1e kleuterklas van 80 random geselecteerde scholen in Oost- en West-Vlaanderen (random cluster sample) werden gevraagd om deel te nemen aan de studie. De ouder die meest verantwoordelijk was voor de voeding van het kind, werd gevraagd om twee-jaarlijks een vragenlijst in te vullen; dus, in het huidig project in de eerste en derde kleuterklas. Het is echter de bedoeling dat de monitoring zal verder gezet worden tot in de adolescentie.
De vragenlijsten worden verdeeld en opgehaald in de kleuterscholen. Huidplooidikte (op het schouderblad en achteraan op de bovenarm) wordt door een onderzoeker in de klas gemeten. Data van gewicht en lengte werd in 2008 via Nico vzw bekomen, die de gegevens van de CLB’s centraliseren. In 2010 werd lengte en gewicht (incl schatting van % lichaamsvet) van de kinderen door een onderzoeker in de scholen opgemeten.

De voedingsgewoontes worden ingeschat met een kwantitatieve voedingsfrequentievragenlijst.

De psycho-sociale omgevingsvragenlijst bevat verschillende gekende en gehypothetiseerde risicofactoren voor de ontwikkeling van overgewicht en is hoofdzakelijk gebaseerd op verschillende gepubliceerde (sub-)schalen. De volgende variabelen werden in de vragenlijst van 2008 opgenomen en werden grotendeels herhaald in 2010 :

Opleiding, beroep^* en leeftijd van ouders^*, familie-structuur;
De ‘Child Feeding Questionnaire’, welke 4 factoren omvat die ouderlijke perceptie nagaan (waargenomen verantwoordelijkheid^*, waargenomen gewicht van het kind^* en van de ouder en bezorgdheid om gewicht^* van het kind) en 3 factoren die gedrag van ouders meten (druk om te eten, restrictie en monitoring);
De ‘Caregiver’s Feeding Styles Questionnaire’, welke autoritaire, autoritatieve, inschikkelijke en nonchalante voedingsstijlen nagaat;
Een cultureel aangepaste versie van de ‘Abbreviated Food Preference Questionnaire’;
De factor ‘structuur tijdens maaltijden’ afkomstig van de ‘Preschool Feeding Questionnaire’;
De ‘EAS Temperament Survey for children’ welke activiteit^*, verlegenheid, emotionaliteit en sociabiliteit meet + de ‘Reactions to Food Scale of the Colorado Childhood Temperament Inventory’;
Gewicht en lengte van ouders, consumptie van de ouders van een aantal sleutelvoedingsitems (fruit, groenten, snacks, gezoete dranken), hun attitudes^* en kennis^* t.a.v. gezonde voeding, hun fysieke activiteit; en
de fysieke inactiviteit van de kinderen (TV, PC)

^*Deze vragen werden slechts de eerste maal bevraagd.
Voor ouders die in 2008 niet deelnamen, werd een verkorte versie samengesteld. Hierin werden vooral voedingsitems geschrapt.

Tevens werd in 2008 aan een subsample gevraagd om een voedingsdagboek bij te houden gedurende 3 dagen. Hiervoor werd gebruik gemaakt van een computergestuurd 24-uurs dagboeksysteem. In 2010 werden extra vragen rond fysieke activiteit gesteld.
Aan een subsample (n +/250) werd gevraagd om gedurende 7 dagen een stappenteller te dragen en een 5-tal fysieke fitheidsproeven af te leggen. Aan alle kinderen werd gevraagd om een geanimeerd computergestuurd fruit- en groentenpreferentietestje en voedingskennistestje in te vullen.

computergestuurde fruit en groenten test

De 2e bevragingsronde liep in februari-maart 2010.

In 2012 werden alle ouders die reeds in 2008 en/of 2010 meededen opnieuw aangesproken om de vragenlijst in te vullen. Een iets kortere versie was voorzien voor ouders die voordien slechts 1 maal hadden meegedaan. Kinderen die sinds de vorige bevraging Tevens werden alle kinderen uit het tweede leerjaar gevraagd om een computertestje af te leggen. Dit laatste bevatte vragen rond voedingspreferenties, een schaal rond beloningsgevoeligheid, een beperkt aantal vragen rond beschikbaarheid van fruit, frisdrank..., regels mbt voeding, sociodemografische gegevens...

Resultaten

De eerste beschrijvende gegevens van 2008 kunnen hier gedownload worden. Het zijn hoofdzakelijk tabellen met de frequenties van voorkomen van de verschillende antwoorden.

Ook de eerste resultaten van 2010 zijn momenteel reeds beschikbaar.

Internationale Publicaties

Hierin worden verdiepende analyses uitgevoerd, gerapporteerd en bediscussieerd: korte samenvatting

Volledige publicatielijst van C Vereecken.

Posters

Vereecken C, Maes, L. ASSOCIATIONS between WEIGHT STATUS and CHILD AND PARENT CHARACTERISTICS IN BELGIAN-FLEMISH PRESCHOOLERS. 19th International Conference on Nutrition 4-9 oktober 2009, Thailand, Bangkok.
Maes L, Vereecken C. The role of food preferences in explaining associations between childrens’ food habits an parenting practices. Program and abstracts book 8th Annual Conference of the International Society of Behavioural Nutrition and Physical Activity, 17-20 June 2009, Lisboa, Portugal, p 293.

Thesissen

Lientje Maes, Voedingsgewoonten en beïnvloedende factoren: de invloed van ouderschapspraktijken en stijlen op de voedingsconsumptie van kinderen, 2010-2011
Elien Loyez en Sanne Deconinck, Associaties tussen voedingsgewoontes en overgewicht bij 5 jarige kleuters, 2009-2010
Ellen Steyaert, Associaties tussen fysieke activiteit, fysieke fitheid en overgewicht bij 5-jarige kleuters, 2009-2010
Stephanie Van Der Vorst, Voedingspreferenties bij kinderen: vergelijking van een preferentie tool ingevuld door de kinderen met wat ouders rapporteren, 2008-2009
Soetkin Van Havermaet, De invloed van voedingskennis van ouders op de voedingsconsumptie van jonge kinderen, 2007-2008
Lindsy Notterdame en Mieke Beel, De invloed van oudeschapspraktijken en stijlen op de voedingsconsumptie van jonge kinderen, 2007-2008
Stefanie Heyvaert, Nagaan van de voedingskennis bij leerkrachten en ouders van jonge kinderen, 2007-2008

Thesissen gepland voor 2011-2012
Alexandra De jonghe, vezelinname van 7 jarigen
Niki Braem, Determinanten van de consumptie van frisdrank: een onderzoek bij 7-jarige kinderen uit Oost en West-Vlaanderen
Robin De Graaf, Verband tussen reward sensitivity en voedingsconsumptie bij kinderen

In 2010, kreeg de studie een eervolle vermelding van de Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België.

Medewerkers en contactinformatie

Promotor: Prof. Dr. Lea Maes

Projectcoördinator: Dr. Carine Vereecken
Postdoctoraal onderzoeker FWO-Vlaanderen
Universiteit Gent, vakgroep maatschappelijke gezondheidkunde,
UZ, blok A, 2e verdiep, De Pintelaan 185,
9000 Gent, tel. 32/9 332 20 81, fax. 32/9 332 49 94
http://www.hbsc.org
http://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be

Tijdelijke medewerkers februari-maart 2008:
Mieke Beel, Lindsy Notterdaeme, Soetkin Van Havermaet, studentes Voedings- en dieetkunde Hogeschool Gent.
Stefanie Heyvaert, studente master medisch sociale wetenschappen, optie gezondheidsvoorlichting en bevordering, Universiteit Gent

Tijdelijke medewerkers februari-maart 2010:
Sanne Deconinck, Elien Loyez en Ellen Steyaert, studentes Voedings- en dieetkunde Hogeschool Gent
Lientje Maes, studente schakelprogramma medisch sociale wetenschappen, optie gezondheidsvoorlichting en bevordering, Universiteit Gent

Tijdelijke medewerkers februari-maart 2012:
Alexandra De jonghe, studente Voedings- en dieetkunde Hogeschool Gent
Niki Braem en Robin De Graaf, studente medisch sociale wetenschappen, optie gezondheidsvoorlichting en bevordering, Universiteit Gent

Wilt u ons contacteren: klik hier.

Financiering

Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek, FWO Vlaanderen